Urządzenia laserowe zawojowały gabinety stomatologiczne. Trzeba było pokonać barierę niewiedzy i nieufności lekarskiej. Dziś odpowiednio wykształcony i doświadczony stomatolog może z powodzeniem posługiwać się narzędziem laserowym, co dla pacjenta oznacza nie tylko inną jakość zabiegów, ale i pewien komfort pobytu na fotelu dentystycznym.

W polskich warunkach dzięki pionierskim pracom specjalistów CTL - Centrum Techniki Laserowej, przede wszystkim są stosowane lasery terapeutyczne (małej i średniej mocy). Ich działanie jest wykorzystywane jako świetny, niechemiczny środek przeciwzapalny i przeciwbólowy. Stomatolodzy już od ponad dziesięciu lat mają także do czynienia z laserami dużej mocy. Ta grupa laserów jest stosowana do wywoływania precyzyjnych, niekontaktowych zaś dokładnie kontrolowanych zabiegów na tkankach miękkich i twardych. Zabiegi te realizuje się poprzez procesy laserowego cięcia, odparowania, koagulacji i fotoablacji. Skuteczność tych procesów zależy od właściwego doboru parametrów światła laserowego takich jak: moc promieniowania, szerokość impulsu lub czasu oddziaływania z tkanką, częstotliwość impulsów oraz gęstość energii promieniowania. Długość fali promieniowania powinna być także dobrana odpowiednio do właściwości absorpcyjnych tkanki, którą trzeba poddać zabiegowi.
Zabiegi wykonywane techniką laserową są niebolesne i bezkrwawe. Dla pacjenta tworzy to komfort psychiczny, dla lekarza - lepszą widoczność pola operacyjnego, szybsze gojenie, znikome zagrożenie powikłaniami. Rany goją się szybko, nie pozostawiając blizn. Zabiegi stomatologii laserowej są szczególnie ważne dla dzieci i osób starszych.

Tylko dla wtajemniczonych
Promieniowanie światła laserów małej mocy wywołuje korzystne zmiany wewnątrz komórki. Energia światła laserowego pochłaniana przez enzymy mitochondrialne daje miejscowe podwyższenie temperatury, które powoduje zwiększenie przepuszczalności i przewodności błony mitochondrium. Mitochondria zaś dostarczają komórkom energię, która niezbędna jest w procesach fizjologicznych. Liczba mitochondriów zależy od rodzaju komórek; zajmują średnio od 6 do15% objętości każdej z nich. Jak wynika z doświadczeń, promieniowanie laserów niskoenergetycznych zwiększa okresowo poziom przeciwciał, przyspieszając w ten sposób nawet pięć razy proces gojenia ran np.: poekstrakcyjnych.
Efekt przeciwzapalny, uzyskany po zastosowaniu naświetlania odpowiednią dawką promieniowania laserowego, zawdzięczamy także miejscowemu wzrostowi serotoniny uwalnianej z płytek krwi, która powoduje obkurczanie naczyń krwionośnych. Zaobserwowano także zmianę stężenia histaminy i heparyny, która umożliwia poprawę mikrokrążenia, przez co obrzęki pourazowe ulegają szybko wchłonięciu. Światło lasera powoduje także hamowanie wzrostu przepuszczalności naczyń krwionośnych, narastania obrzęku w ostrej fazie zapalenia oraz formowania się ziarniny.

Laser terapeutyczny, CTL - 1106M

Światło typowych laserów niskoenergetycznych ma moc od 1 mW do 500 mW. W stomatologii znajdują one zastosowanie głównie w nieinwazyjnym leczeniu schorzeń błony śluzowej, znieczulaniu i zatrzymywaniu krwawienia. Promieniowanie laserowe poprzez swoje własności sterylizujące działa przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo. Skutecznie aktywizuje regenerację komórek. Dzięki zwiększeniu produkcji przeciwciał pobudza system immunologiczny. Promieniowanie takiego lasera podane odpowiednio przy schorzeniach twarzowo - szczękowych powoduje m. in. zanik objawów szczękościsku.
Zastosowanie lasera niskoenergetycznego przed rozpoczęciem opracowywania ubytku próchnicowego zęba podnosi próg bólu i czyni zabieg znacznie mniej bolesnym, jest więc bardzo użyteczny w zabiegach przeciwbólowych przy stomatopatiach protetycznych, ropniach przyzębia, paradontopatiach, obrzękach, opryszczce wargowej, zapaleniach miazgi. Jego działanie powoduje też przyspieszenie gojenia się ran po zabiegach ekstrakcji, przecinania wędzidełka i resekcji korzenia zęba. Trzykrotne naświetlenie zębodołu po ekstrakcji powoduje całkowite jego zagojenie. Jeśli takie trzy zabiegi można wykonać jednego dnia w odstępie kilku godzin każdy, to po jednym dniu od chwili usunięcia chorego zęba jesteśmy zdrowi! Promieniowanie laserowe niskoenergetyczne zapobiega również stanom zapalnym i jest bardzo przydatne w leczeniu nerwobólów. Poprawia terapeutyczne skutki zabiegów, zmniejsza ryzyko infekcji, przyspiesza znacznie regenerację uszkodzonych tkanek.

Duża moc w ręku stomatologa
Chodzi o lasery dużej mocy. Najbardziej rozpowszechnione to: laser chirurgiczno-zabiegowy na dwutlenku węgla, tzw. laser CO2; laser do zabiegów endodontycznych i mikrochirurgii kontaktowej, tzw. jagowo-neodymowy (YAG:Nd) lub diodowy o dużej mocy; laser do opracowywania twardych tkanek zęba (m.in. ubytków próchnicowych) - jagowo-erbowy (YAG:Er).
Wyróżniającym się jakościowo narzędziem w stomatologii i chirurgii jamy ustnej jest laser gazowy CO₂. Jego promieniowanie jest dobrze absorbowane przez wodę, a tym samym przez znacznie uwodnione tkanki miękkie. W tkankach twardych promieniowanie to wyróżnia się także efektywną absorpcją, ale jego działanie ogranicza się głównie do procesów nadtapiania i rekrystalizacji powierzchniowych warstw szkliwa i zębiny. Zastosowanie tego lasera w zabiegach kanałowych jest ograniczone ze względu na zwierciadlany, a nie światłowodowy sposób prowadzenia wiązki do miejsca zabiegu.
Najszersze zastosowanie lasera CO₂ to zabiegi na tkankach miękkich jamy ustnej. Zmieniająca się w ciepło zogniskowana energia promieniowania wywołuje kontrolowany efekt cięcia. Głębokość i szerokość cięcia oraz obszar martwicy wzrastają proporcjonalnie do mocy promieniowania. Pojedyncze nacięcie tkanki promieniowaniem o mocy ok. 6 W może być wykonane na głębokość od 0,2 do 0,5 mm (większą głębokość można osiągnąć albo przy mniejszej szybkości cięcia, albo większej mocy promieniowania).

Laser chirurgiczny CO2, CTL - 1401

W zabiegach bezkontaktowego cięcia laserem CO₂ uzyskuje się działanie hemostatyczne i sterylizujące. Urządzenie podczas cięcia koaguluje naczynia krwionośne w trakcie zabiegu, co jest nieocenione przy usuwaniu zmian chorobowych wysoce ukrwionych narządów (np. języka, wargi). Możliwość ciągłej hemostazy eliminuje konieczność zakładania szwów, a doskonale sterylną ranę można pozostawić bez zabezpieczenia opatrunkiem. Jest wiele innych zarówno zalet jak i szczegółowych zastosowań tego typu lasera. Biblioteka CTL dysponuje bogatą literaturą dostępną dla każdego kto chciałby szczegółowo zgłębić tę wiedzę. Warto tu jeszcze wspomnieć o działaniu hemostatycznym promieniowania tego lasera co ma szczególne znaczenie w zabiegach związanych z dużą utratą krwi, w obficie unaczynionych tkankach, u pacjentów z zaburzeniami układu krzepnięcia, usuwania zmian naczyniowych, w chirurgii onkologicznej, dla zmniejszenia niebezpieczeństwa rozsiewu komórek nowotworowych poprzez naczynia krwionośne. Laser CO₂ produkowany przez CTL został kilkakrotnie wyróżniony na targach i wystawach stomatologicznych i medycznych.
Laser jagowo-neodymowy emituje falę o długości 1064 nm, zaś typowy dziś laser diodowy dużej mocy emituje falę o długości 810 lub 940nm. Promieniowanie tych laserów doprowadza się do pola operacyjnego za pomocą giętkiego światłowodu o średnicy 0,2 mm, 0,3 mm lub 0,4 mm. Urządzenia te wykorzystuje się przede wszystkim do leczenia endodontycznego zębów - do sterylizacji i poszerzania światła kanałów. Leczenie kanałowe wykonuje się w ciągu jednego zabiegu; warto podkreślić - jaka to ulga dla pacjentów!
Laser YAG:Nd lub diodowy dużej mocy jest często stosowany do leczenia nadwrażliwości zębów. Jeden zabieg eliminuje to schorzenie poprzez zeszkliwienie powierzchni zęba i zamknięcie kanalików zębiny. Podobnie rewelacyjne rezultaty otrzymuje się przy usuwaniu płytkiej próchnicy. Laserowo usunięte próchniczo zmienione tkanki odkrywają obszar tkanki zdrowej, a ta pod wpływem promieniowania laserowego ulega rekrystalizacji i zeszkliwieniu. Tak opracowana zmiana próchnicowa nie wymaga wypełnienia ubytku czyniąc laserowo zeszkliwioną powierzchnię ponad 5 razy odporniejszą na próchnicę wtórną. Zabiegi te są bardzo łatwe i proste, całkowicie niebolesne co ma nieocenione znaczenie w profilaktyce próchnicy u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Promieniowanie laserów o długości fali (800 - 1064) nm jest bardzo przydatne także dla dużych ubytków próchnicowych wymagających założenia wypełnień kompozytowych. Opracowanie powierzchni ubytku bezpośrednio przed wypełnieniem skutecznie eliminuje potrzebę wytrawiania ubytku kwasem fosforowym i znacznie zwiększa trwałość wypełnienia. Naświetlanie promieniowaniem lasera YAG:Nd lub diodowego powierzchni korzenia niszczy kamień i usuwa resztki osadów; leczy skutecznie paradontozy i wiele innych schorzeń. Najnowsze zastosowanie tej grupy laserów to wybielanie zębów.

Laserowa turbina dentystyczna, CTL - 1601

Laser jagowo-erbowy okazał się przełomowym narzędziem w stomatologii zachowawczej. Najpowszechniej w zastosowaniach klinicznych używany jest do bezkontaktowej i bezbolesnej obróbki twardych tkanek zęba - zastępuje tu z powodzeniem wiertarki turbinowe.
Emituje falę o długości 2940 nm, najsilniej ze znanych fal laserowych, absorbowaną przez wszystkie składniki twardej tkanki zęba. Z powodu bardzo krótkich impulsów i relatywnie długiego czasu przerwy między nimi tkanki sąsiadujące z miejscami oddziaływania promieniowania laserowego prawie nie "odczuwają" skutków jego działania. Laser pracuje w sposób impulsowy z częstotliwością w zakresie od 1 do10 impulsów na sekundę. Już przy 5 impulsach na sekundę (5 Hz) można usunąć warstwę zębiny lub szkliwa grubości do 0,2 do 0,3 mm. Średnica powstałego przy tym krateru wynosi typowo do 1,0 do 1,5 mm. Jest to bardzo szybki proces obróbki, porównywalny z turbiną mechaniczną. Jednak przez cały czas procesu usuwania tkanek zęba lekarz widzi pole zabiegu. Nie ma więc zagrożenia dla uszkodzenia miazgi lub usunięcia nadmiaru tkanki zdrowej. Mechanizm oddziaływania promieniowania tego lasera na tkankę, jednakowo skuteczny na szkliwo, zębinę czy cement, jest ściśle fotoablacyjny, tzn. usuwanie twardych tkanek ma formę "mikrowybuchów", przez co zabieg jest praktycznie bezbolesny i super precyzyjny. Należy podkreślić, że w procesie fotoablacji nie dochodzi do nadtapiania zmineralizowanych tkanek, dzięki temu ścianki krateru zachowują odpowiednią chropowatość i doskonale wiążą wypełnienie kompozytowe. Laser jest znany od 1994 roku, pracuje w wielu klinikach polskich i zagranicznych. Był m. in. wyróżniony Grand - Prix na międzynarodowych targach dentystycznych CEDE w Łodzi w 1997 roku.

Laserowa diagnostyka
Jak diagnozuje się do dziś zmiany próchnicze w zębie? Stomatolog zagląda do zęba i ma do pomocy próbnik dentystyczny. W ten sposób wykrywa się ogniska próchnicze wtedy, kiedy są już poważnie zaawansowane, widoczne gołym lub uzbrojonym w kamerę okiem.
Nowa, laserowa metoda diagnostyki próchnicy zębów wykorzystuje zjawisko fluorescencji indukowanej promieniowaniem oświetlającym tkankę zmienioną patologicznie. Najczęściej źródłem promieniowania jest dioda laserowa generująca długość fali 650 nm lub 670 nm (w spektrum barwy czerwonej), zaś świecenie fluorescencyjne od zdemineralizowanej tkanki jest promieniem podczerwonym, detekowanym za pomocą elektronicznego fotodetektora. Wykryta wczesna próchnica określana jest elektronicznie na wyświetlaczu laserowego urządzenia do wykrywania próchnicy.
Działanie aparatu jest proste, szybkie, nieinwazyjne i bardzo czułe. Pozwala odróżnić silniejszy sygnał światła fluorescencyjnego tkanek chorych od słabszego świecenia z fluorescencji tkanek zdrowych. Elektroniczna analiza natężenia i widma promieniowania fluorescencyjnego pozwala określić zasięg i rozmiary toczącego się w zębie procesu patologicznego. Wyniki pomiaru są podawane zarówno w formie informacji ilościowej, jak i w formie sygnału świetlnego i akustycznego.
Jeśli nawet najbardziej czuły aparat laserowy nie wykazuje zmian próchnicowych w zębie, a jednak pacjent cierpi z powodu bólu - co wtedy? Najczęstszą i najtrudniejszą w identyfikacji przyczyną bólu jest zapalenie miazgi. Jest mocno unerwiona i unaczyniona. Jest już laserowa metoda diagnostyki chorej miazgi. Polega ona na zwiększeniu bólu zęba przez podniesienie ciśnienia krwi w chorej, bardziej niż zwykle przekrwionej miazdze przez naświetlanie podejrzanego zęba niskointensywnym promieniowaniem laserowym. Do wywołania tego efektu wystarczy kilkusekundowe naświetlanie podejrzanego a niezlokalizowanego obszaru za pomocą promieniowania o mocy od 20 do 30 mW. Wiązką laserową prowadzoną przez aplikator światłowodowy należy naświetlać każdy wierzchołek zęba w okolicach wskazywanych przez pacjenta. Jeśli naświetlimy miazgę chorego zęba, pacjent natychmiast odczuje intensywny ból w postaci kłucia, a nawet ból ostry - w zależności od stanu zaawansowania choroby. W ten prosty i bardzo szybki sposób możemy nieboleśnie i nieinwazyjnie jak przy diagnostyce rentgenowskiej zlokalizować chorą miazgę konkretnego zęba i niezwłocznie możemy podjąć laserową lub klasyczną jego terapię.

Protetycy też się ucieszą
Uznaje się to jako nowatorskie osiągnięcie w dziedzinie laserowej technologii stosowanej w gabinetach protetycznych. Laser stał się bardzo pomocnym narzędziem w procesach spawania protez zębowych i aparatów ortodontycznych. Dotąd stosowano do łączenia protez i aparatów kleje lub techniki lutowania. Te metody miały swoje skutki uboczne - negatywnie oddziaływały na jamę ustną i przewód pokarmowy. Dodatkowo niewystarczająca była wytrzymałość połączeń, możliwość deformacji cieplnej łączonych detali, mała odporność na korozję itd.
Spawanie laserowe (materiałów ceramicznych i metalowych) zapewnia bezkontaktową, aseptyczną obróbkę materiałów stomatologicznych. Możliwość ogniskowania wiązki promieniowania do małych rozmiarów (poniżej 0,5 mm), jest gwarantem uzyskiwania wyjątkowej precyzji łączenia materiałów, znaczącą redukcję naprężeń termicznych i ograniczenie stref wpływu ciepła na materiały. Nie mamy zatem zmiany ani struktury ani właściwości materiałów protetycznych. Warto podkreślić, że promieniowanie laserowe umożliwia łączenie bardzo różnorodnych materiałów stomatologicznych w tym tytanu, o różnych grubościach i właściowściach.

* * *
O tym, że zalety urządzeń laserowych zdobyły zaufanie w świecie medycznym (w tym stomatologów), niech świadczy fakt, że w CTL - Centrum Techniki Laserowej w Warszawie, w okresie 1991-2001 przeszkolono ponad 12 tys. lekarzy na kursach I i II stopnia.

opr. Donat Zatoński

Laserowa turbina dentystyczna, Model CTL-1601 zastępuje skutecznie wiertarkę mechaniczną; bezboleśnie usuwa zmiany próchnicowe szkliwa, zębiny i oczyszcza wypełnienia; precyzyjnie usuwa próchnicę bez zbędnego niszczenia zdrowej tkanki; leczy ubytki bezkontaktowo, precyzyjnie i szybko. Laser chirurgiczny CO2, Model CTL-1401. Najdelikatniejszy ze znanych laserów do skutecznego, bezkontaktowego i bezkrwawego wykonywania zabiegów cięcia, odparowania i koagulacji tkanek. Bardzo popularny nie tylko wśród dentystów. Laser niskoenergetyczny, Model CTL - 1106M. Bardzo efektywny niezwykle skuteczny, tani o małych gabarytach z wymiennymi aplikatorami światłowodowymi. Także skutecznie wykrywa chorą miazgę. CTL - Centrum Techniki Laserowej opracowało ponad 30 własnych konstrukcji laserów medycznych i stomatologicznych, i technologii ich skutecznego zastosowania. CTL jest europejskim liderem w innowacjach laserowych. Eksportuje swoje produkty laserowe do ponad 20 - tu krajów.